Sỏi thận và hệ tiết niệu là bệnh thường gặp nhất của đường tiết niệu và thường gặp ở nam giới nhiều hơn nữ giới. Tuổi mắc bệnh thường là từ 30 - 55, nhưng cũng có thể gặp ở trẻ em (sỏi bàng quang). Chế độ ăn uống không hợp lý (quá nhiều đạm, Hydrat Carbon, Natri, Oxalat), nhiễm khuẩn tiết niệu hoặc sống ở vùng nóng, vùng nhiệt đới,... là những yếu tố thuận lợi để bệnh sỏi thận tiết niệu dễ phát sinh.
1.Đặc điểm Lâm sàng:
Sỏi đường tiết niệu trên: Gồm sỏi thận, bể thận, niệu quản, các triệu chứng thường gặp là:
- Cơn đau quặn thận: xuất hiện đột ngột, sau khi gắng sức, khởi phát ở vùng hố thắt lưng một bên, lan ra phía trước, xuống dưới, cường độ đau thường mạnh, không có tư thế giảm đau.Triệu chứng kèm theo hay gặp là buồn nôn, nôn, chướng bụng do liệt ruột. Có thể có sốt, rét run nếu có nhiễm trùng kết hợp.
- Khám thấy điểm sườn lưng đau, rung thận rất đau. Các điểm niệu quản ấn đau, có thể thấy thận lớn.
Chú ý rằng không có mối liên quan giữa kích thước hay số lượng sỏi với việc xuất hiện cũng như cường độ đau của cơn đau quặn thận. Một số trường hợp bệnh không có triệu chứng, hoặc chỉ có dấu không rõ ràng như đau ê ẩm vùng thắt lưng một hoặc hai bên.
Sỏi đường tiết niệu dưới:
- Gồm sỏi bàng quang và sỏi niệu đạo.
- Sỏi bàng quang sẽ kích thích niêm mạc bàng quang gây tiểu buốt, rát, tiểu máu.
- Tiểu tắc giữa dòng.
- Sỏi niệu đạo sẽ gây bí tiểu, khám lâm sàng thường phát hiện được cầu bàng quang, sờ nắn dọc theo niệu đạo có thể thấy sỏi.
2.Đặc điểm Cận lâm sàng:
*Xét nghiệm nước tiểu:
- Tìm tế bào và vi khuẩn niệu: Nước tiểu có nhiều hồng cầu, bạch cầu. Có thể thấy vi khuẩn khi ly tâm soi và nhuộm Gram khi có biến chứng nhiễm trùng. Cần cấy nước tiểu trong trường hợp nghi ngờ có nhiễm trùng.
*Siêu âm:
- Phát hiện sỏi, độ ứ nước của thận và niệu quản, độ dầy mỏng của nhu mô thận. Đây là xét nghiệm thường được chỉ định trước tiên khi nghi ngờ có sỏi hệ tiết niệu vì đơn giản, rẻ tiền, không xâm nhập và có thể lập lại nhiều lần không có hại cho bệnh nhân. Nhiều trường hợp sỏi không triệu chứng được phát hiện tình cờ khi khám siêu âm kiểm tra thường quy hoặc siêu âm bụng vì một lý do khác.
*X quang bụng không chuẩn bị (ASP): (abdomen sans preparation)
- Xác định vị trí sỏi cản quang, cho biết kích thước số lượng và hình dáng của sỏi. Rất có giá trị vì hầu hết sỏi hệ tiết niệu ở Việt nam là sỏi cản quang.
*Chụp hệ tiết niệu qua đường tĩnh mạch (UIV): Urography Intravienous.
- Hình dáng thận, đài bể thận, niệu quản.
- Vị trí của sỏi trong đường tiết niệu.
- Mức độ giãn nở của đài bể thận, niệu quản.
- Chức năng bài tiết chất cản quang của thận từng bên.
*Soi niệu đạo bàng quang:
- Thường ít dùng để chẩn đoán sỏi, nhưng có thể nội soi can thiệp lấy sỏi.
*Chụp cắt lớp vi tính:
- Là kỹ thuật giúp phát hiện sỏi thận rất cao 98-100%. Ngày nay chụp cắt lớp vi tính trở thành kỹ thuật phổ biến để chẩn đoán sỏi thận với nhiều ưu điểm.
3.Điều trị:
* Điều trị nội khoa:
- Điều trị cơn đau quặn thận do sỏi:
+ Giảm đau: Thường các thuốc kháng viêm không Steroid có tác dụng tốt trong trường hợp này. Trong trường hợp không có hiệu quả, các tác giả phương Tây thường khuyên nên sử dụng Morphin.
+ Giãn cơ trơn.
+ Giảm lượng nước uống vào.
+ Kháng sinh, nếu có dấu hiệu nhiễm trùng, chú ý chọn những loại kháng sinh có tác dụng trên vi khuẩn gram âm.
+ Giải quyết nguyên nhân gây tắc nghẽn niệu quản: một số trường hợp sỏi niệu quản gây cơn đau quặn thận không đáp ứng với điều trị nội khoa thì cần chỉ định can thiệp phẫu thuật sớm để giải quyết tắc nghẽn. Tuỳ theo cơ địa bệnh nhân, số lượng, kích thước sỏi và tình trạng chức năng thận từng bên để quyết định dẫn lưu tối thiểu bể thận qua da hay có thể can thiệp lấy sỏi bằng mổ cấp cứu.
*Điều trị nội khoa sau phẩu thuật mổ lấy sỏi:
- Sót sỏi sau phẫu thuật: là yếu tố duy trì nhiễm trùng niệu làm sỏi phát triển, tồn tại chỗ hẹp trên đường tiết niệu.
* Điều trị ngoại khoa:
- Mổ lấy sỏi.
- Phẫu thuật nội soi tán sỏi lase.
- Phẩu thuật nội soi lấy sỏi.
- Tán sỏi ngoài cơ thể.
- Lấy sỏi niệu quản qua da.
- Tán sỏi ống mềm.
* Điều trị dự phòng:
Cho bệnh nhân uống nhiều nước, trên 2,5lít / ngày uống rải đều ra trong ngày.
Về chế độ ăn: tuỳ thuộc vào bản chất của sỏi mà có chỉ định thích hợp cho từng bệnh nhân.
Ngô Hữu Diện
(Khoa Ngoại Thận - Tiết niệu, BVĐKNB)